Nhà thờ Cây Đa

Lược sử Giáo xứ Cây Đa

Nguồn : JB. LV Huề (*)

*  Lược sử hình thành Cây Da

Việc hình thành Cây Da không giống như các hương làng khác. Cây Da hình thành bởi những người Giáo dân quanh vùng chạy trốn vì các cuộc bắt đạo dưới thời các chúa nhà Nguyễn vào thế kỷ XVIII. Những giáo dân này đa phần thuộc các Giáo xứ và Giáo họ trong hai tỉnh Thừa Thiên và Quảng Trị như Tân Mỹ, Nho Lâm, Nông, Truồi. Cổ Vưu, An Đôn, Hồ Xá … … Họ chạy đến đây để trốn tránh vì những cơn bắt đạo dữ dội, nên các giáo dân tản mác lẫn trốn về Cây Da. Sau thời gian tạm lắng dịu, họ họp nhau xây dựng một nhà nguyện bằng tranh lá, từ đó Giáo họ Cây Da được hình thành, thời gian đầu Cây Da đặt trực thuộc Giáo xứ Kẻ Văn.

Trong một báo cáo của Đức cha Allys (Lý) năm 1923 gởi Hội Truyền Giáo Paris, ngài viết: “Trong số các Giáo xứ đã chịu nhiều đau khổ năm 1885 phải kể đến Kẻ Văn mà phần lớn cư dân đã có thể đi vào Huế. Từ con số 619 giáo dân lúc đó, bây giờ (1923) đã lên tới 1,175 người, không kể 5 họ nhánh cách đây ít lâu vẫn còn trực thuộc, và giờ đây đã tách ra làm thành Giáo xứ Bến Cộ. …”

Qua trích đoạn báo cáo này cho chúng ta biết Giáo xứ Cây Da mà do câu hò địa phương dưới đây nên đã có tên là Giáo xứ Bến Cộ (tức Cây Da, có nơi viết là Cây Đa) được thành lập từ trước năm 1923, được tách từ Giáo xứ Kẻ Văn mà thành. 

*  Vị trí địa dư
 

Cây Da còn gọi là thôn Diên Trường nằm về hướng Đông của làng Diên Sanh, là địa điểm quận lỵ Hải Lăng trước 1972. Giáo xứ Cây Da nay thuộc xã Hải Thọ, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị. Nam giáp xã Hải Trường. Đông giáp sông Ô Giang và Bắc giáp xã Hải Thành.

Cây Da còn lưu lại một bài hò “Cây Đa Bến Cộ” rất tình tứ phát xuất từ lâu đời bởi con sông Ô Lâu là ranh giới của hai tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên:

Trăm năm diều (nhiều) lỗi hẹn hò, (1)

Cây đa bến cộ (cũ) con đò khác đưa.

Cây đa bến cộ còn lưa, (còn lại hay còn đó)

Con đò đã thác năm xưa tê (kia) rồi!

Câu chuyện kể như sau: Ngày xưa có anh học trò trên đường vào kinh đô Huế ứng thí, khi đi ngang bến đò này, gặp cô lái đò trẻ và đẹp, hai bên đã hẹn hò với nhau. Thế rồi anh học trò thi hỏng nên buồn tình không trở về cố hương nữa. Cô lái đò chờ không được phải đi lấy chồng. Khi anh học trò trở về thì; “Con đò đã thác năm xưa tê (kia) rồi”. 

*  Nhà thờ Cây Da (2)

Nhà thờ Cây Da sau ngôi nhà tranh lá như đã nói trên, thì không rõ vào thời gian nào Cây Da có nhà thờ chính thức, nhưng đã được trùng tu lần đầu vào năm 1955 do linh mục Philipphê Nguyễn Như Danh. Năm 1971 nhà thờ được đại trùng tu lần nữa do linh mục Đỗ Bá Ấn.

Sau năm 1972 nhà thờ bị bom đạn phá nát chỉ còn bộ khung sắt và tháp tiền đường nhà thờ còn loang lỗ những vết đạn bom. Sau nhà thờ chỉ được tu sửa tạm để có nơi thờ phượng.  
 

1. Từ “cộ” theo tiếng địa phương có nghĩa là cũ. Bến Cộ cũng có thể là tên một địa danh, căn cứ theo b/c 1923 đã có Giáo xứ Bến Cộ. Rất nhiều người biết câu hò này, nhưng không ai biết “Cây Đa Bến Cộ” hiện nay ở đâu?

2. Hình chụp vào ngày 04.10.2010 khi nước lụt còn bao phủ trong toàn vùng Hải Lăng.

Ngày 24/07/2008, Giáo sở Cây Da đã được vinh dự đón Đức Tổng Giám mục Têphanô, và Đức Giám mục phụ tá Phanxicô Xavie, các linh mục và nhiều giáo dân từ khắp nơi về dự Thánh lễ cung hiến thánh đường Cây Da mới xây dựng lại dưới thời linh mục chánh xứ Bênêđictô Lê Quang Viên. Niềm hân hoan vui sướng tỏ lộ trên khuôn mặt mọi người thuộc Giáo sở Cây Da, mà tưởng chừng như niềm vui đó đã bị chôn vùi theo năm tháng. Ngôi nhà thờ Cây Da tọa lạc bên bờ sông Ô Giang, tạo nên một vẻ đẹp lạ thường.

Một điều đặc biệt Trong khuôn viên Nhà thờ có căn nhà ba gian, trước đây là ngôi nhà và khu vườn của gia đình Đức Tổng Giám mục Têphanô, nay ngài đã tặng lại cho Giáo xứ Cây Da sử dụng.

Theo báo cáo năm 1912 của Đức cha Allys (Lý) tại Cây Da đã có một số giáo dân đã ký hợp đồng đi làm đồn điền Nam Bộ, nơi đó có nhiều người khốn khổ đã chết vì bệnh Sốt Rét rừng. Một đoạn nguyên văn về việc này như sau:  “Nhiều người dân đáng thương trong các họ đạo khác đã bị lừa dối và họ ra đi hàng trăm người, sau khi đã ký một hợp đồng ba năm, mà phần lớn, theo các thư từ Sài Gòn gởi về, chắc chắn sẽ không thấy kết cục thế nào. Các tin tức từ các đồn điền này cho biết tình trạng buồn thảm của những người di dân và chắc hẳn cũng đủ ngăn cản cuộc ra đi tai hại này”.

*  Cây Da thời Phong trào Văn Thân

Từ khi phong trào Cần Vương và Văn Thân khởi xướng với chiêu bài “Bình Tây sát tả”. Người giáo dân Công giáo phải khốn đốn vì đạo Chúa. Riêng với Cây Da đã có ngôi lăng mộ của 123 tín hữu chết vì Đạo Chúa thời Văn Thân. Các vị đã bị chém, giết tại nhà thờ Cây Da vào ngày 24.09.1885. Khi bị giết xác các ngài đều bị vất bỏ xuống dòng sông Ô Giang. Về sau những người còn sống sót đã tổ chức cuộc lặn tập thể, và đã vớt được nhiều bộ xương các vị Tử đạo từ dưới sông. Số xương ấy được quy táng vào lăng tử đạo bên cạnh sông Ô Giang trước mặt nhà thờ Cây Da. Hình bên là tấm bia mới dựng từ năm 2010 trước Lăng Tử Đạo Cây Da.

Các dòng chữ trong lòng bia như sau: “Nơi hơn 123 tín hữu chết vì Đạo Chúa thời Văn Thân. Các vị đã bị chém giết tại Nhà thờ Cây Da ngày 24 tháng 9 năm 1885. Xác của các tín hữu này bị vất xuống sông Ô Giang. Về sau, có tổ chức một cuộc lặn tập thể và đem được nhiều xương các vị chết vì đạo ở xứ Cây Da lên. Xương các vị được quy vào lăng tử đạo này” (Trích từ Bia Lăng Tử Vì Đạo Cây Đa) .

*  Các linh mục chánh xứ Cây Da

1.- Lm Gioan B. Ngô Văn Học                         1904 – 1923

2.- Lm Giuse Nguyễn Văn Linh                          1924 – 1936

3.- Lm Đôminicô Huỳnh Văn Thượng                 1938 – 1946

4.- Lm Gioa Kim Nguyễn Văn Khiết                  1940 – 1951

5.- Lm Phanxicô X. Trương Văn Lương             1951 – 1955

6.- Lm Alêxi Phan Đức Sắc                               1955 – 1966

7.- Lm … …     ….. …. Ân                              1966 – 1972

Sau 1975 Cây Da trực thuộc Giáo xứ Diên Sanh, do linh mục Emmanuen Nguyễn Vinh Gioang đảm nhiệm. Năm  …  Giáo Phận đã tái lập Giáo xứ Cây Da và đã bổ nhiệm:

8.- Lm Bênêditô Lê Quang Viên                        . . . . . – 2009

9.- Lm Phanxicô X. Hồ Văn Uyển                      2009 – 2013

10.- Lm Giuse Huỳnh Đình Hòa                      6/2013 -

*  Các linh mục nguyên quán Cây Da

1.- Lm Philipphê Nguyễn Như Danh     1905-1936 -1980

2.- Đức TGm Têph. Nguyễn Như Thể. 1935-1962-1975- . . . .

     TGM Huế từ 09/04/1998. (X. Tiểu sử ).

3.- Lm Barnaba Đoàn Thanh Dũng           1934 -1960 - . . . .

4.- Lm Phaolô Trần Công Thạch               . . . .  - 1975 - . . . . .

*  Các nữ tu nguyên quán Cây Da

1.- Nữ tu . . .  Ng. Thị Tùy      Dòng MTG

2.- Nữ tu . . .  Ng. Thị Thuyết   D Con ĐM Vô Nhiễm

  Chiều nghiêng chạng vạng ánh dương tàn.
  Đổi dời nhân thế lẽ hợp tan.
  Vững tin - cậy - mến vào ơn cứu.
  Thập giá tín thành, khấng thương ban.

  (Joseph Nguyễn Tro Bụi)

..................................

* GXGHVN nhận trực tiếp từ tác giả ngày 8/3/2015
Mọi ý kiến đóng góp xin gởi email về huele8391@yahoo.com