Nhà thờ Tiên Sơn

Lược sử Giáo xứ Tiên Sơn

Nhà thờ Tiên Sơn, xã Tân Sơn, Tp. Pleiku, Tỉnh Gia lai

I- GIAI ĐOẠN LẬP LÀNG : 1898 - 1906

Ngược dòng lịch sử, vào những năm cuối thập niên 80 của thế kỷ 19, làng dân tộc Plei Krol, với khoảng 20 gia đình dân tộc Jrai bình yên sinh sống trên dải đất màu mỡ, cạnh bầu thủ chi và cầu đất ngày nay, họ trông thấy một gia đình người Kinh xuất hiện trên mảnh đất này, người đàn ông họ trông thấy như toát ra một khí phách lạ thường, vóc dáng cao to, khoẻ mạnh, cặp mắt sáng ngời, mày rộng, trán cao, tóc búi và râu dài tới rốn. Miệng ông nhai ngồm ngoàm cái gì đó, thoạt chốc ông nhổ nước miếng xuống đất và lạ thay nước miếng của ông màu đỏ như máu. Rồi người làng Plei Krol còn thấy ông vo vo một dải dài rồi châm lửa đốt, ông nhả ra khói màu, trông rất oai vệ : người đàn ông đó, dẫu sao cũng rất dễ quen thân, mặc dù ngôn ngữ bất đồng. Ông đã chiếm được lòng người dân tộc Jrai ở vùng đất hẻo lánh này. Và họ thuận cho ông và gia đình chung sống hoà bình. Người đàn ông đó chính là vị lập ra làng Tiên Sơn : ông Phêrô Nguyễn Quỹ.

Ông Phêrô Nguyễn Quỹ, quê Quảng Nam cùng với ông Tôma Đại (ông Câu Đại, quê Bình Định, sống ở làng Gò Mít, Kontum) là những người đầu tiên chiêu mộ dân đến vùng Tiên Sơn ngày nay (x. P. Ban và S. Thiệt, Mở Đạo Kontum, Imprimerie de Quinhon 5/1933, tr. 235.

Ông Phêrô Nguyễn Quỹ, thông văn địa lý. Ông đi tìm đất để lập làng. Ông xứng danh thủ chỉ già, cũng gọi là thủ chỉ : râu dài, trắng phau, hay cầm rựa quéo cán dài, chống đi như gậy giám mục, mặc áo vạt hò, trẻ em nghe thấy ông là chạy trốn muốn chết.

Nơi ông đến đầu tiên nay có tên gọi là cầu sắt hay còn gọi là cây cầu có trụ số 10, thuộc xã Nghĩa Hưng, huyện Chư Pa h. Ông thấy nơi đây có một cái hồ nước lớn, cung quanh cây cỏ um tùm, đất đai thì lắm đồi nhiều dốc. Nơi đồi cao lại qua cao, nơi trũng thấp lại quá nhiều, nên ông đặt tên nơi đây là Đại Hồ.

Nơi thứ hai ông đến, đất đai bằng phẳng ít đồi dốc, rừng cây thưa thớt đa số là cây dầu lai. Ông nghĩ sống nơi đây là sống được dài lâu. Ông xin chính quyền thời bấy giờ để lập làng, họ buộc phải có từ hai mươi gia đình trở lên thì mới được lập làng. Ông phải đi chiêu mộ cho được hai mươi suất đinh khoẻ mạnh : họ là những thương lái có gốc từ các huyện Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát, An Nhơn, Tuy Phước, thuộc tỉnh Bình Định. Rồi ông ra tận Quãng Ngãi để chiêu mộ cho đủ hai mươi gia đình.

Xin kể ra đây năm nhân vật có công lớn được chiêu mộ về lập làng Tiên Sơn : ông Huỳnh Lộc, gốc Phù Mỹ ; ông Phạm Duệ, gốc Tây Sơn ; ông Hồ Tiếp, ông Phó Lý Hào và ông Nguyễn Hậu. Cùng với hai mươi suất đinh về mảnh đất hứa, đó là năm 1898: Một làng người Kinh mới hiện hữu sống giữa anh em dân tộc Jrai làng Plei Krol. Những người dân tộc gọi làng mới người Kinh này là Plei Nel. Những người vừa mới tới này đồng thanh chọn tên làng của mình là Tiên Sơn (đứng trước núi). Và mọi người đồng lòng đề cử ông Nguyễn Quỹ làm già làng và đặt tên cúng cơm cho người già làng là Thủ Chi.

Ông Nguyễn Quỹ cùng dân làng đi tìm giọt nước để dùng và sinh hoạt. Nơi ông đào tìm là một giọt nước chảy từ trong làng, làng đặt tên cho nơi đây là Bầu Thủ Chi.

Sống chung với người Kinh làng Tiên Sơn một thời gian, sau một trận dịch khủng khiếp làm nhiều người chết, anh em dân tộc làng Plei Krol mới dời cư vào khu đất mới và đổi tên làng là Plei Wet, tên này vẫn còn lưu giữ cho đến ngày nay, và ai muốn đến thăm thì làng Plei Wet đó nay nằm đối diện với UBNND xã Chư Jôr.

II- GIAI ĐOẠN THÀNH LẬP GIÁO XỨ : 1907-1938

Năm 1907, các tín hữu trong làng Tiên Sơn đã dựng một ngôi nhà đơn sơ, mái tranh vách đất làm nhà nguyện để cùng nhau qui tụ đọc kinh. Cha Nicolas phụ trách địa sở Hà Bầu có các làng : Plei Ko, Plei Dât, Plei Khuen Khuet...Ngài cũng thăm làng Tiên Sơn và các làng người Kinh trong vùng Pleiku.

Năm 1908, Cha Claude Coromt (Hiển) được bổ nhiệm chánh xứ Hà Bầu thay Cha Nicolas đi xây dựng họ đạo tại Plei Rơngol (x. Tiểu sử Cha Nicolas, Văn khố M.E.P).

Năm 1909, họ đạo Tiên Sơn được chính thức thành lập (x. Echos, địa phận Kontum, tháng 12/1948, tr.6).

Năm 1911, dưới sự dẫn dắt và động viên của Cố Hiển (Claude Corompt), cả làng đã hợp sức phát dọn cây cối, làm nên mặt bằng lý tưởng để hình thành một ngôi nhà thờ mới kiên cố, rộng rãi hơn dùng vào việc thờ phượng (x. Tạp chí Hlabar Tơbang, số 6, tháng 6 năm 1911, tr. 51). Vì đa số dân làng là người Công Giáo gốc Bình Định, họ lấy đất đai tại chỗ nắn thành gạch, lấy đất trộn với cỏ mà trét thành vách nhà, ông trùm Xe tặng ngói vảy đang thịnh hành thời bấy giờ để lợp cho ngôi thánh đường đầu tiên của Tiên Sơn, và họ chọn Mẹ Mân Côi làm quan thầy của giáo họ Tiên Sơn, trực thuộc cố Hiển và vì thế là họ lẻ của giáo xứ Hiển Sơn. Toàn dân bầu chọn ông Hồ Tiếp, còn gọi là trùm Xe, làm câu họ đầu tiên của Tiên Sơn.

Ổn định đời sống được một thời gian, làng Tiên Sơn cũng như các làng phụ cận xảy ra nạn dịch, đó là bệnh trái trời, đã gây tử vong hơn 1/3 dân làng.

Để củng cố đức tin Công Giáo, dưới sự dẫn dắt của Cố Hiển và Ban chức việc, cộng đoàn một lần nữa chung sức chung lòng cất một nhà Rầm, gần giống với nhà Rông của người Jrai, để cho các linh mục lâu lâu về dâng lễ tá túc, đồng thời cũng là nơi dạy giáo lý và hội họp cho cả đạo lẫn đời.

Từ 1923-1929, Cha G.B Phan, phụ trách địa sở Pleiku (Thăng Thiên sau này) đã kiêm nhiệm giúp mục vụ họ Tiên Sơn.

Trong khoảng thời gian này, giáo xứ có một người con được sinh ra, mà sau này đã được Chúa chọn làm linh mục, vị linh mục duy nhất của 100 năm qua, đó là cha Anrê Phan Thanh Văn, sinh ngày 25-5-1925, rửa tội ngày 13-6-1925 tại nhà thờ Tiên Sơn do cha JB. Phan; ông trùm Xe đỡ đầu, lấy tên thánh Anrê; Thêm sức ngày 14-5-1934, do Đức Cha Phước (Martial Jannin, M.E.P.), tại nhà thờ Hiển Sơn, thầy Châu đỡ đầu, tên thánh Tôma; TpLm 27.12.1949 tại Kontum, do Đức Cha Gioan Sion Khâm (x. Lm Phan Thanh Văn, Một người Việt Nam - How does a Vietnamese live and think, Autralia 1995, tr. 82); Qua đời 19.10.2008 tại Autralia; Hiện di cốt ở tại giáo xứ Tiên Sơn.

III- ĐÀN CHIÊN TAN TÁC 1939-1953

Năm 1939-1942 : Hạn hán kéo dài, sinh ra nạn đói và dịch tả. Nạn dịch đã cướp đi rất nhiều nhân mạng của làng và tệ hơn nữa là dân làng phải tán cư tìm nơi tránh dịch. Khi nạn dịch hết, nhiều người đã trở lại Tiên Sơn, sống những ngày buồn thảm và thất vọng.

Năm 1946, chính quyền cũ đã lấy 3 làng người Kinh để lập thành xã.

+ Làng thứ nhất : Làng Tiên Sơn.

+ Làng thứ hai : Làng Ba Hoà.

+ Làng thứ ba : Làng Hiển Sơn, và đặt tên cho xã là Tam Sơn. Để đồng nghĩa với chữ Tam, họ đổi tên làng Ba Hoà thành làng Ngô Sơn, tên Ngô Sơn có từ đây. Ông Nguyễn Hậu cũng là một trong hai mươi gia đình có tên trong khi lập làng Tiên Sơn. Ông làm xã trưởng đầu tiên, người đương thời gọi ông là ông xã Hậu.

Năm 1946, tháng 7 dương lịch, cả làng Tiên Sơn, vì Việt Minh ra vào, bị quân đội Pháp đuổi đi. Mọi người đi tản cư hết. Mãi đến năm 1950 mới có người hồi cư về lại Tiên Sơn làm ăn. Một số giáo dân Tiên Sơn lánh nạn sang tạm trú tại giáo xứ Phú Thọ, và được Cha sở Phú Thọ Antôn Ngô Đình Thận giúp mục vụ họ đạo (1945-1947).

IV- GIAI ĐOẠN CỦNG CỐ: 1954-1993

Năm 1956, dân số của làng Tiên Sơn bắt đầu tăng. Trong làng chỉ có một gia đình không Công Giáo, còn lại hầu hết là Công Giáo, họ đến Tiên Sơn bằng nhiều cách : từ Biển Hồ sang hoặc từ Hiển Sơn ra, hay từ Suối Nổ, Phù Mỹ, Bình Định lên (khoảng 1960-1963).

Từ đây dân số tăng dần theo ngày tháng. Cùng thời điểm này, dân chúng đã bầu chọn ông Thái Thú làm đại diện xã, thay ông Nguyễn Đình Lư (Xã Nhơn). Cha Gorissen (cố Nhơn) cha sở Biển Hồ Trà đã đến giúp mục họ Tiên Sơn trong giai đoạn này (1958-1964).

Ông Thái Thú, nhờ được làm đại diện xã mà có điều kiện cùng với ban chức việc là ông câu Kính, ông chánh Tạo, câu Dần, ông Nguyễn Sanh, ông Lê Văn Hai... tiến hành xây dựng lại ngôi thánh đường đã xuống cấp, đó chính là nhà thờ nhỏ hiện nay. Nhà thờ đã được xây cất và hoàn thành năm 1964 và đã được Đức Giám Mục Paul Seitz về làm phép và cắt băng khánh thành.

Nhà thờ Tiên Sơn xây dựng năm 1964

Năm 1966, giáo xứ có cha xứ đầu tiên về ở là cha Simon Trương Xuân Thanh, vì lý do riêng, đã rời xứ, sang ở bên Biển Hồ Trà.

Từ đây đến tháng 3 năm 1975, giáo xứ Tiên Sơn có những vui buồn lẫn lộn.

Sau biến cố 30 tháng 4 năm 1975 đến tháng 8 năm 1975, giáo xứ vắng bóng linh mục, không có thánh lễ, kể cả ngày Chúa nhật. Tháng 9-1975, có linh mục Phêrô Nguyễn Đức Mầu đến ở trong thời gian gần hai tháng. Ngài dạy giáo dân đọc Kinh Thánh cầu nguyện, có thánh lễ Chúa nhật và ngày thường. Sau đó ngài lại ra đi vào những ngày cuối tháng 10 cũng năm ấy.

Vì thế giáo xứ Tiên Sơn trực thuộc giáo xứ Thăng Thiên do linh mục Gioan Nguyễn Trí Thức phụ trách.

Sau cha Mầu là cha Antôn Vương Đình Tài quản nhiệm. Ngài về dâng lễ mỗi tháng một hoặc hai lần.

Được sự đồng ý của cha sở phụ trách, họ giáo Tiên Sơn đã bầu ra ban chức việc mới vào tháng 3 năm 1976.

Sau khi Tân Sơn trực thuộc Pleiku (trước là xã thuộc huyện Mang Yang), cha Phêrô Phaolô Hoàng Văn Quy được cử đảm trách giáo xứ Thăng Thiên thay cha Gioan Nguyễn Trí thức đã qua đời.

V- GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN : 1994 ĐẾN NAY

Ngày 30 tháng 11 năm 1994 là một ngày trọng đại của giáo xứ. Tất cả cộng đoàn dân Chúa xa gần đã cung nghinh Đức Giám Mục cùng 28 linh mục của giáo phận Kontum để đón cha xứ mới : đó là linh mục Tôma Nguyễn Văn Thượng.

Từ đây sớm hôm đàn chiên có chủ chăn, có thánh lễ hằng ngày, giáo xứ có nhiều đổi thay trong cuộc sống đạo, giáo dân cũng đã tăng dần.

Sức sống đạo đã trỗi dậy, các giới, các đoàn thể bắt đầu hình thành sinh hoạt. Năm 1996, cha sở mới cho bầu lại ban chức việc, đa số là những người trẻ năng động và hăng say hoạt động. Cha cho xây nhà giáo lý khang trang ngày nay và tôn tạo khuôn viên nhà thờ thành một khu vườn cảnh sinh thái, ngay trên địa bàn Tây Nguyên này cũng hiếm có. Ngài đặt tượng Đức Mẹ mà ông bà Thái Thú cung hiến cho giáo xứ ngay trung tâm khuôn viên vườn cảnh.

Không dừng lại ở việc đạo, cha sở phát động toàn dân tu sửa các con đường huyết mạch trong địa bàn giáo xứ. Công trình vĩ đại nhất là việc ngài nối được con đường liên thôn xã : nối liền các giáo xứ Ngô Sơn và Hà Bầu, nối liền Tam Sơn lại với nhau. Cha Tôma đa sửa soạn cho bộ mặt Tiên Sơn sẵn sàng lên cấp thành phố như hiện nay với những dấu ấn trên khắp ngả đường giáo xứ Tiên Sơn.

Cộng đoàn giáo xứ Tiên Sơn, khi nhìn lại chặng đường gian khổ đã qua, không thể nào quên được những thành quả lớn lao mà cha Tôma để lại.

Ngày 28 tháng 05 năm 2005, cha Tôma Aquinô Trần Duy Linh, từ giáo phận Xuân Lộc, được thuyên chuyển về nhận xứ Tiên Sơn thay cha Tôma Nguyễn Văn Thượng. Cha Aquinô đã tiếp tục công việc xây dựng giáo xứ ngày càng thăng tiến về mọi mặt: cũng cố Ban chức việc, Ban Giáo lý, nhất là về Thiếu Nhi Thánh Thể. Cha sở bắt tay xây dựng nhà xứ mới làm nơi sinh hoạt chung của Giáo xứ, vì Nhà xứ cũ đã xuống cấp theo dòng thời gian Ngày 19/07/2015, Đức Cha Micae Hoàng Đức Oanh bổ nhiệm linh mục Tađêô Võ Xuân Sơn nhận chức chánh xứ Tiên Sơn, thay Cha Tôma Aquinô Trần Duy Linh. Cha sở mới bắt tay ngay vào việc củng cố và xây dựng giáo xứ về mọi mặt. Mong ước của cộng đoàn tín hữu cũng như các cha sở tiền nhiệm là có một nhà thờ mới, nhưng vẫn chưa thực hiện được. Niềm mong ước này càng nung nấu khi giáo xứ chuẩn bị mừng kỷ niệm 110 năm đón nhận đức tin (1907-2017).

Ngày 14/02/2016, Giáo xứ khởi công dọn mặt bằng xây dựng ngôi thánh đường mới và ngày 03/03/2016, cha sở Tađêô và cộng đoàn giáo xứ vui mừng đón Đức Cha Aloisiô Nguyễn Hùng Vị Giám mục giáo phận Kontum đã về dâng Thánh Lễ đặt viên đá đầu tiên xây dựng Nhà Thờ Tiên Sơn, cùng Cha Tổng Đại Diện Phêrô Nguyễn Vân Đông và 37 Cha đồng tế. Đông đảo giáo dân, bà con, ân nhân với nhiều giềng mối thân thương đã qui tụ về trong bầu khí huynh đệ, chung niềm lo lắng cho công việc xây dựng Nhà Chúa.

Ngày 23/11/2016, Cha Phêrô Nguyễn Vân Đông làm phép hang đá Đức Mẹ Mân Côi, Bổn mạng Giáo xứ. Hang đá Đức Mẹ Mân Côi tọa lạc trong khuôn viên Nhà Thờ Tiên Sơn.

Ngày 24/11/2016, Đức Cha giáo phận lại về một lần nữa làm phép khánh thành ngôi nhà thờ mới khang trang, mỹ thuật, với diện tích xây dựng 1.098,5 m2 (trên tổng diện tích đất 14.758 m2 ).

Giáo dân Tiên Sơn thời điểm này khoảng 2.012 người với chừng 360 hộ Công giáo, cảm thấy an vui vì từ nay có được ngôi Nhà Thờ mới để cùng nhau thờ phượng Chúa.

Nhà thờ củ được sữa lại làm nhà sinh hoạt mục vụ giáo lý cũng như hội họp các đoàn thể. Trong thời gian này, nghĩa trang Giáo xứ Tiên Sơn được quy hoạch tổng thể, xây dựng các phần mộ theo một mẫu chung của Giáo xứ, cổng và một lễ đài tại trung tâm nghĩa trang được xây dựng. Thánh lễ thường xuyên được cử hành để cầu cho ông bà tổ tiên.

Thánh lễ thánh hiến nhà thờ mới Tiên Sơn 23/11/2016

Cha sở mở ra cho giáo xứ những hướng phục vụ tươi trẻ phong phú, nhất là quan tâm đến kỷ năng sống của giới trẻ với những hoạt động lành mạnh, thiết thực.

Ngày 21/12/2018, , Cha Ephrem Trương Cường được Đức Cha Aloisiô bổ nhiệm chánh xứ Tiên Sơn thay thế Cha Tađêô Võ Xuân Sơn. Cộng đoàn giáo xứ tiếp tục tiến bước và cùng với Cha sở mới xây dựng cộng đoàn ngày càng vững mạnh trong đời sống đức tin, hướng đến tha nhân.

Nhìn thấy nhu cầu thiết thực của Giáo xứ, Cha xứ cùng với giáo dân xây dựng thêm một dãy nhà giáo lý phía sau Nhà Thờ, gồm một phòng hội trường lớn và 3 phòng học giáo lý.

Giáo xứ Tiên Sơn hiện nay có 2.012 giáo dân (số liệu 2020), địa bàn thuộc xã Tân Sơn và vùng lân cận có đất đai màu mỡ, khí hậu ôn hòa, con người thuần hậu nên có điều kiện thuận lợi phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Giáo xứ cùng với các cộng đoàn Kinh - Thượng là những họ đạo có bề dày lịch sử trong vùng truyền giáo hạt Pleiku nói riêng, giáo phận  Kontum nói chung, đang ngày càng sống hiệp nhất, yêu thương và hăng say loan báo Tin Mừng đến với những người nghèo, những người chưa biết Chúa.

VI. QUÝ LINH MỤC PHỤC VỤ GIÁO XỨ TIÊN SƠN

1. QUÝ CHA SỞ GIÁO XỨ TIÊN SƠN

2. CÁC LINH MỤC PHỤC VỤ GIÁO XỨ TIÊN SƠN

VII. HOA TRÁI ƠN GỌI

THAY LỜI KẾT

“Lạy Cha, Cha đã an bài mọi sự thật diệu kỳ.

Chúng con ý thức rằng mỗi biến cố buồn vui trong giáo xứ suốt 100 năm qua, đều là những lời mời gọi thầm kín của Cha để thức tỉnh, nâng đỡ và đưa chúng con lên cao trong tình yêu của Cha.

Xin tri ân Cha ! Vì đây là thời gian thuận tiện giúp chúng con dừng chân để chiêm niệm về ý nghĩa cuộc đời, để tạ ơn bao hoa trái tinh thần và vật chất, và để cầu nguyện cho hành trình phía trước.

Xin tri ân Cha ! Vì nơi đây các vị mục tử và những lớp cha anh đa lao tâm khổ tứ, hình thành nên giáo xứ hôm nay.

Xin tri ân Cha ! Vì đây là cơ hội quý báu để mỗi tín hữu tìm về với cội nguồn và biết ơn về nơi đã cưu mang, nuôi dưỡng và phát triển đức tin, cùng những giá trị thiêng liêng của bao thế hệ cha ông và con cháu.

Xin cha ban cho mọi gia đình chúng con được nuôi dưỡng bằng phương dược thần linh và cảm mến sự sống tròn đầy, để chúng con bước đi trên trần gian này như những khác hành hương đầy tin tưởng và vui tươi.

Xin Cha chúc lành cho mội nỗ lực và hoàn tất những gì Cha đã khởi sự nơi giáo xứ chúng con. Amen”.

(Trích KỶ YẾU GIÁO XỨ TIÊN SƠN 24.11.2016)

Nguồn : Trang web Giáo Phận Kontum